باب ششم از اوج بعضى ستارگان سخن دارد كه در تعيين عرض بندرها و جزاير به كار مىرود ، چون ستارهء قطبى و فرقدان و نعش . و مقياس اساسى براى او همان انگشت است . باب هفتم از فاصلهء بندرها و طرق تعيين آن و مقياس « زام » سخن دارد و به دنبال آن باب هشتم به ذكر بادهاى موسمى و تعيين وقت وزش آن اختصاص دارد و باب نهم از سى راه دريايى ، در قسمت جنوبى درياى سرخ و سواحل افريقا و آسيا و اقيانوس هند ، گفت و گو مىكند . و بالاخره باب دهم از خطرهاى دريانوردى و بخصوص طوفان سخن مىرود . از اينجا مىتوان دانست كه كتاب محيط تا چه حد به منابع عربى پيوسته است و چگونه پيش از كشف منابع مذكور با مطالب معتبر و اسلوب تازه و ابتكارى خود مورد توجّه خوانندگان بوده است . براى آنكه انديشه‌اى از اين قضيّه داشته باشيم به تحليل توماشك از كتاب بس مىكنيم : علامهء توماشك در زمينهء جغرافيا و تاريخ اطّلاعات وسيع داشت ، امّا خاورشناس خبره‌اى نبود ، محققى بود كه از لحاظ تاريخ جغرافياى عمومى به فحص و بحث مسائل مىپرداخت . وى كتاب محيط را اثرى كم نظير مىداند ، بلكه يك اثر شرقى در نوع خود منحصر به فرد مىشمارد كه در دوران اخير قرون وسطا دربارهء مسائل دريايى بحث كرده است . به نظر او مطالب روايتى كتاب نظير ندارد و مىتوان آن را با بهترين آثار پرتغالى در همين زمينه برابر گرفت . 140 مضمون آن بسيار متنوع و پرمايه است و چيزى مانند يك راهنماى بىنظير دريانوردى است و از همه آثارى كه تاكنون در اين زمينه شناخته شده خيلى برتر است و فقط چند اثر اروپايى ، چون راهنماهاى دريانوردى شهرهاى هانزا ، 141 به پاى آن تواند رسيد . و بخصوص از اين جهت اهميت دارد كه مىتوان به كمك آن نقشهء همه سواحل اقيانوس هند و همه مجمع الجزاير شرقى را رسم كرد كه به دقّت و صحّت از نقشه‌هاى پندارى قديم برتر باشد و از نقشه‌هاى پرتغالى معاصر خود كمتر نباشد ، به عقيدهء توماشك نقشه‌هاى پرتغالى تا حدّى زير نفوذ نقشه‌هاى شرقى بود ؛ و كونتى روسنى نيز نظر او را تأييد كرده است . 142 كتاب محيط تا حدّى نمايندهء انتقال از عرصهء مشاهدات پراكنده و رصديابيها متفرق قرون سابق ، به قلمرو معرفت منظّم دوران نوين است و اطّلاعات ما را دربارهء مناطق وسيعى چون هندوستان تكميل مىكند و عرصهء بحث آن ، از جدّه تا كره ، همهء سواحل و جزاير را به برمىگيرد . 143 حقا عجيب است كه همهء اين كارها با رصديابيهايى صورت گرفته كه يادگار نخستين دورانهاى پيدايش نجوم است و در عين حال از تجربهء نسلهاى بسيار از دريانوردان ايرانى و عرب و هندو مايه گرفته است . مىتوان گفت كه از دوران پيش از تسلّط پرتغاليها اين گونه رصديابيهاى دقيق بر اساس مراقبت ستارهء قطبى و دب اكبر و دب اصغر سابقه نداشته است . به همين جهت نقشه‌اى كه با توجّه به مطالب كتاب محيط رسم شده اهميت فوق العاده دارد و اوج تكامل نقشه كشى مشرق زمين است . توماشك